АМЬТАН СУДЛАЛ, УРГАМАЛ СУДЛАЛ, БИОЛОГИЙН ТӨРӨЛ ЗҮЙЛ, ЕРӨНХИЙ БИОЛОГИ

Хичээлүүдийн лекц, семинар, хөтөлбөр, стандарт, календарчилсан төлөвлөгөө

Ургамал судлал

2012-05-18 18:19

 

Семинар 1    Байгаль, улс ардын аж ахуй, хүний амьдралд ургамлын ач холбогдол

 

Хлорофилийн мөхлөгт нарны гэрлийн эрчмийн  оролцоотойгоор нүүрсхүчлийн хий, ус хоёрыг нэгдүүлж органик бодис, хүчилтөрөгч үүсгэдэг явдлаар ногоон ургамлын амьд байгаль ба ертөнцөд үзүүлэх ач холбогдлыг тодорхойлно. Түүнийг тэгшитгэлээр үзүүлбэл:

 

6CO2+6H2O+гэрлийн эрчим, хлорофилийн мөхлөг = C6H12O6+6O2

 

 

Ургамлын нийлэгжүүлсэн органик бодис түүний бүтцэд ашиглагдахаас гадна хүн, амьтны хоол тэжээл болно. Ийм учраас ургамлын гол онцлог бол эрдэс бодисоос органик бодисыг нийлэгжүүлдэгт оршино.

 

Ногоон ургамал нүүрсхүчлийн хийг шингээж хүчилтөрөгчийг ялгаруулснаар агаарыг хүчилтөрөгчөөр баяжуулж амьд биеийн амьсгалах хүчилтөрөгчийн нөөцийг нэг хэмжээнд байлгана. Байгалийн ус ба хөрсийг хамгаалахад ургамал их ач тустай. Газар нутаг ургамалгүй болбол үржил шимгүй хоосон цөл болно. Ургамал хүний амьдралд гоо сайхны их нөлөөтэй. 

 

Хорвоо ертөнцөд янз бүрийн ургамал ургана. Ургамал зөвхөн эх газарт ургаад зогсохгүй далай, гол мөрөн, тэнгис, цөөрмийн уснаа хүртэл ургадаг юмаа.

 

Ертөнцөд ургамал газар сайгүй тархахдаа байгальд тодорхой үүргүүдийг гүйцэтгэнэ. Дэлхий дээр ургаж байгаа бүх ургамал /цөөн тооны доод ургамлаас бусад/ хүчилтөрөгчийн хийгээр байгалийг тэтгэж байдаг билээ. Ургамал, амьтны амьсгалах, шатах, исэлдэх зэрэг процессоор агаарт тогтмол хэмжээтэй /21% орчим/ байх хүчилтөрөгч улам багасч байна.

 

Ургамлын ногоон хэсэгт байгаль дээр явагддаг нарийн үзэгдлүүдийн нэгэн болох фотосинтез явагдана. Фотосинтезийн процессоор ургамал агаарт байгаа нүүрсхүчлийн хий ба газрын хөрсөнд байгаа уснаас органик нэгдлүүдээс гадна хүчилтөрөгч ялгаруулна. Ийнхүү органик бус бодисоос ургамалд бий болгосон органик нэгдлүүдийг хүн амьтан өөрсдийн хүнс тэжээл болгон замаас нь ашиглахаас гадна ургамал өөрөө ч амьдралдаа зарцуулна.

 

Ургамал их ургасан газар цаг уурын байдал нэлээд зөөлөн байдаг учир байгаль дээр бас цаг уурыг зөөлрүүлэх ач холбогдолтой юм.

 

Ургамал бол малын тэжээлийн үндсэн бааз болдог бөгөөд гэрийн тэжээмэл болон бусал амьтад гол төлөв ургамлаар хоололоно. Эдгээр гол ач холбогдолоос гадна ургамлын хүмүүс үйлдвэрт түүхий эд болгох, эрчим хүчний эх сурвалж болгон ашиглах, янз бүрийн өвчнийг анагаах зэрэг асар олон талтайгаар ашигладаг байна.

 

 

 

Семинар 2                 Микроскопын бүтэц, зохион байгуулалт

 

 

Гэрлийн микроскоп. Цагаан талбайд бараан дүрсийг хардаг микроскоп. Энэ багаж нь өсгөх зориулалт бүхий хоёр линзийн системтэй. Энэ микроскопоор үхүүлж будсан эсийг харна.

 

Бараан талбайт микроскоп. Гэрлийн микроскоптой адил. Амьд будагдаагүй эс гэрэлтэж харагдана. Цайвар нянг тойрсон талбай бараан өнгөтэй харагдах учир бараан талбайт микроскоп гэнэ.

 

Фазт контраст микроскоп. Будаггүй эсийн бүтцийг гэрлийн микроскопоор ялгахад төвөгтэй. Иймд тодорхой болгох үүднээс түрхцийг бэхжүүлж, будаж харах хэрэгтэй болдог. Ф/к микроскоп нь хугарлын илтгүүр, эсийн нягтын ялгааг гэрлийн янз бүрийн эрчимд шилжүүлэн эсийн бүтцийг ялгах бололцоо олгоно.

 

Флюоресцент микроскоп. Огт гэрэл ашигладаггүйгээрээ бусад микроскопоос ялгагдана. Тодорхой долгионыг шингээгээд өөрөөсөө гэрлийг ялгаруулдаг бодисыг энэ аргад ашигладаг. Энэ нь мөн амьд эсийг үхсэнээс нь ялгаж таних бололцоо олгодог.

 

Электрон микроскоп. Сая дахин томруулах чадвартай болж хөгжсөн микроскопын төрөл. Эс доторх жижиг хэсгүүд болон вирусыг илрүүлэхэд ашиглана. Гэрлийн оронд электроныг, оптик хэсгийн оронд соронзон оронг хэрэглэдэг. Вакуум бүхий тусгай хоолойгоор электроны урсгал явна.

 

                                        

 

 

Семинар 3                 Хөвд хэлбэртний хүрээ, ойм хэлбэртний хүрээ

 

Õºâä.Õºâä èø íàâ÷òàé áàéäãààðàà áèäíèé óðä ¿çñýí çàìãààñ ÿëãààòàé. Ãýâ÷ õºâäºä ¿íäýñ, öýöýã áàéõã¿é. ¯íäýñíèé ¿¿ðãèéã ðèçîéä ã¿éöýòãýíý. Íàâ÷íû ýñýä íü õëîðîôèëë áàéäàã ó÷ðààñ øèì áîäèñ ¿¿ñãýæ õîîëëîíî. Õåâä ñïîð ¿¿ñãýæ ¿ðæèíý. Õºâä ºåðèéí áèåèéí æèíãýýñ õýä äàõèí èë¿¿ óñûã øèíãýýäýã ó÷èð îð÷íîî íàìàãæóóëàõ ìóó òàëòàé.

Äýëõèé äýýð ºíºº ¿åä òàðõàæ áàéãàà äýýä óðãàìëààñ íèëýýä ýðòíèéõ íü áºãººä ýðõòíèé õºãæèë íü õàðèëöàí àäèëã¿é, èõýâ÷ëýí îéä óðãàäàã.

Õºâäèéí áóòýö. Õºâäºíä æèíõýíý ¿íäýñ õºã溺ã¿é òóë ò¿¿íèé ¿¿ðãèéã ¿íäñýíöýð áóþó ðèçîéä ã¿éöýòãýäýã. Ðèçîéä íü õºâäèéã õºðñºíä áýõëýõ ¿¿ðýãòýé. ̺í õîîëëîëòîíä îðîëööîã.

Èøíèé õýëáýð õýìæýý õàðèëöàí àäèëã¿é áºãººä õàðüöàíãóé íàìõàí, íàðèéõàí. áîð íîãîîí, ñààðàë íîãîîí, íîãîîí çýðýãºíãºòýé, èõýâ÷ëýí ýãö áîñîî áàéäàã. Èøèí äýýð íü íàâ÷ øèã¿¿ä¿¿ áàéðëàäàã. Íàâ÷ æèæèãõýí, äóãóé, çóóâàí, øóãàìàðõóó. þëäýðõ¿¿ çýðýã õýëáýðòýé /çóðàã/.

 

Õºâäèéí õîîëîëò, ¿ðæèë, õºãæèë. Õºâä àâòîòðîô õîîëîëòòîé óðãàìàë þì. Ðèçîéä íü óñ, ò¿¿íä óóññàí ýðäýñ áîäèñûã õºðñíººñ á¿õ áèåèéíõýý ãàäàðãóóãààð øèíãýýæ àâäàã. Õàðèí íàâ÷èíä òýðõ¿¿ øèíãýýí àâñàí óñ, í¿¿ðñí¿÷ëèéí õèé õî¸-ðîîñ íàðíû ãýðëèéí îðîëöîîòîéãîîð øèì áîäèñ-öàðäóóë ¿¿ñ÷ õîîëëîäîã.

Õºâä áýëýã áóñ, áýëãèéí áîëîí âåãåòàòèâ ¿ðæëýýð ¿ðæäýã. Áýëýã áóñûí ¿ðæèë íü ñïîðîîð ¿ðæëèéí ¿åä ñïîðóóä íü õîíõîðöîã äîòîð áîëîâñîðäîã. Ñïîðò õîíõîðöîã íü øèëáý, õîíõîðöîãîîñ òîãòäîã áà òýäãýýðèéí õýëáýð îëîí ÿíç áàéäàã /çóðàã/.

Áýëãèéí ¿ðæëèéí ¿åä òóñãàé ýð áýëãèéí ýðõòýí-àíòåðèä, ýì áýëãèéí ýðõòýí-àðõåãîí ñïîðîîñ óðãàñàí áèå äýýð ¿¿ñäýã. Áýëãèéí ¿ðæèë íü óñàí îð÷èíä ÿâíà.

Õºâäèéí àìüäðàë ãàìåòîôèò, ñïîðîôèò ãýñýí õî¸ð ¿å øàòààð ýýëæëýõ áºãººä ãàìåòîôèò íü õàâðààñ íàìàð õ¿ðòýë õàãäàð÷ óíàòëàà óäààí õóãàöààãààð ¿ðãýëæèëíý. Õàðèí ñïîðò õîíãîðöîã íü õºâäèéí ñïîðîôèò þì. Ñïîðîôèò íü õ¿ðýí óëààí þìóó áîðîâòîð ºíãºòýé. Øèì áîäèñûã áóé áîëãîäîãã¿é. Èéì ó÷ðààñ èø, íàâ÷èí äýýðýý øèìýã÷èëæ àìüäàðäàã. Ñïîðîôèò íü áîãèíîõîí íàñòàé. Ñïîðò õîíãîðöîãò áîëîâ-ñîðñîí ñïîð íü ãàäàãø öàöàãäàí õºðñºíä óíàíà. Ñïîðîîñ íàðèéõàí óòàñëàã áèå¿¿ä õºãæñºíººð õºâäèéí àìüäðàëûí øàò óäàì ¿åèéí õºãæèë ýõýëäýã /çóðàã/.

 

 

Õºâäèéí òàðõàö, à÷ õîëáîãäîë.Õºâä èõýâ÷ëýí îéä óðãàäàã. ̺í ìîäíû õîæóóë, õàä, àñãàíû ñ¿¿äýðò òààðàëäàíà. Ìàíàé îðíû Õàíãàé, Õºâñãºë, Õýíòèéí óóëàðõàã íóòãààð ýëáýã.Îéí á¿ëãýìäëèéí ÷óõàë á¿ðýëäýõ¿¿í áîë õºâä þì. Öàà áóãà çýðýã àìüòäûí ¿íäñýí òýæýýë áîëäîã. Áàéøèí ÷èãæèæ äóëààëàõàä àøèãëàäàã. ̺í õ¿ëðèéí õºâäèéã ò¿ëýý ò¿ëøèíä õýðýãëýíý.

 

Îéì õýëáýðòýí

Îéì îëîí ýñò äýýä óðãàìàë þì.  Îéì  íü  èø,  íàâ÷,  æèíõýíý ¿íäýñòýé. Îéì áýëãèéí áà áýëãèéí áóñ ¿ðæëýýð ¿ðæäýã. Çóíû óëèðàëä îéì ñïîð ¿¿ñãýæ ¿ðæèíý. Îäîîãîîñ 300 ñàÿ æèëèéí ºìíº äýëõèéí óóð àìüñãàë 纺ëºí ÷èéãëýã áàéæýý. Òýð ¿åä äýëõèéä îéì íî¸ðõîæ áàéñàí. Çàðèì íü áàðàã 40ì åíäºð óðãàäàã áàéâ. Õºãøèð÷ ìºõñºí îéì óñàíä àâòàãäñàí ãàçàð óíàæ áàéñíààñ ãàäíà óñ èõòýé ãîë ìºðíèé ¿åðëýõ ¿åä îëîí òîîíû ìîä áóëãàð÷ íýã äîð îâîîðîí ýëñ   øîðîîíä   äàðàãäàæ   áàéæýý. Öààøäàà   ýäãýýð  îéì   óñòàé   ýëñ   øîðîîíä  øàõàãäàí  õ¿÷èëòºðºã÷ã¿é    îð÷èíä îëîí ñàÿ æèëèéí òóðøèä áàéñíààñ  îäîîãèéí ÷óëóóí  í¿¿ðñ áîëîí õóâèð÷ýý.

Îéìûí áóòýö. Îéì áîë ñïîðîîð ¿ðæäýã, äýýä óðãàìàë þì. Îéìûí ñïîð íàâ÷íû äîîä ãàäàðãóóä áóé áîëäîãîîðîî îíöëîãòîé. Ìàíàé îðîíä óðãàäàã îéìóóä ºâñëºã ó÷èð ãàçðûí äýýä õýñãèéí èõýíõèéã íàâ÷ ýçýëäýã. Õàðèí ìîäëîã îéìóóä õàëóóí ÷èéãëýã ãàçðààð óðãàäàã. Îéìûí ¿íäýñëýã èøíèé õºãæèë ñàéí, ñàõëàã ¿íäýñòýé áàéäàã /çóðàã/.

Íàâ÷íû õýëáýð õýìæýý õàðèëöàí àäèëã¿é.

Îéìûí õîîëîëò, óðæèë õºãæèë. Îéì øèì áîäèñûã ººðºº áóé áîëãîí õîîëëîäîã. Øèì áîäèñ íü îéìûí íàâ÷èíä áóé áîëäîã. ¯íäýñ íü ýðäýñ áîäèñûã õºðñíººñ ñîðæ àâäàã.

Îéì íü âåãåòàòèâ, áýëýã áóñ, áýëãèéí ¿ðæëýýð ¿ðæèíý. Âåãåòàòèâ ¿ðæèë íü ¿íäýñëýã èøíèé òóñëàìæòàéãààð ÿâàãääàã. Áýëýã áóñûí ¿ðæèë ñïîðîîð ÿâàãäàíà.

Õàðèí áýëãèéí ¿ðæèë íü îéìûí ñïîðîîñ óðãàæ õºãæñºí ç¿ðõýðõ¿¿ õýëáýðèéí õýíç áèå äýýð ¿¿ññýí ýì áýëãèéí ýðõòýí àðõåãîí, ýð áýëãèéí ýðõòýí àíòåðèäàä áóé áîëñîí áýëãèéí ýñèéí òóñëàìæòàéãààð ÿâàãääàã /çóðàã/.

Îéì ãàìåòîôèò, ñïîðîôèò ãýñýí õºãæëèéí 2 øàòòàé áºãººä ñïîðîôèò íü çîíõèëäîã.

Îéìûí òàðõàö, à÷ õîëáîãäîë. Èõýíõè îéì îé, óóëûí õàä ÷óëóóíû ñ¿¿äýð, àí öàâààð óðãàäàã. Ýãýë áàâðàí ìýòèéí çàðèì îéì îé, òàéãûí óðãàìëàí íºìðºãò ÷óõàë ¿¿ðýãòýé îðîëöäîã.

Îéìûã çàðèì íýã ºâ÷èíã àíàãààõàä àøèãëàäàã.

 

 

 

 

 

Семинар 4                 Нүцгэн үрт ургамлын хүрээ, Шилмүүстний баг

 

Á¿òöèéí îíöëîã. Í¿öãýí ¿ðòýí íü èõýíõèäýý ìîä, ñººãºí óðãàìàë áàéäàã. Òýä-ãýýðèéí íàâ÷ øèëì¿¿ñýí õýëáýðòýé. ¯íäýñ, èø õ¿÷òýé õºãæñºí áºãººä ãîëäóó ãîë-ëîñîí ¿íäýñòýé áàéäàã. ¯ðæëèéí ýðõòýí íü áîðãîöîé. Áîðãîöîéä ýð áýëãèéí ýñ áîëîõ òîîñ, ýì áýëãèéí ýñ ¿ðò íàõèà õºãæäºã. Áîðãîöîé íü ÿíç á¿ðèéí õýëáýð õýì-æýýòýé áàéäàã. Áîðãîöîé îëîí äàâõàð õàéðñíààñ òîãòäîã (çóðàã).

Ýäãýýð áîðãîöîéíóóä èõýâ÷ëýí èø ìº÷ðèéí ¿ç¿¿ðò ¿¿ñ÷ õºãæäºã. Áèäíèé ñàéí ìýäýõ øèëì¿¿ñò ìîä çýýðãýíý, àðö çýðýã íü í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë áîëíî/ çóðàã/.

¯ð æèìñ íü áîðãîöîéí õàéðñàí äîòîð õîñîîðîî èë áàéäàã ó÷ðààñ í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë ãýæ íýðëýæýý. ¯¿íä õóø, íàðñ, ãàöóóð, øèíýñ, àðö çýðýã óðãàìàë áàãòàíà. Áèä õóø ìîäíû áîðãîöîéíîîñ ñàìàð àâ÷ èääýã. Áîðãîöîé íü õóø ìîäíû ¿ðæëèéí ýðõòýí þì. Ò¿¿íä õóøíû æèìñ áîëîõ ñàìàð  áîëîâñîðíî.   Íàâ÷   íü  ç¿¿ õýëáýðòýé ó÷ðààñ øèëì¿¿ñò ìîä ãýæ íýðëýíý. Òîä íîãîîí ºíãèéí 纺ëºí óðò øèëì¿¿ñ¿¿ä íü áîãèíîññîí ìº÷èð äýýðýýñ òàâ òàâààðàà ãàðäàã, ìºíõ íîãîîí óðãàìàë þì. Õóø ìîä 30 îð÷èì ìåòð ºíäºð óðãàäàã áºãººä õºíãºí 纺ëºí òóë îëîí òºðëèéí ýä ç¿éëñ õèéæ àìüäðàë àõóéäàà àøèãëàäàã. Ìàíàé îðíû Õºâñãºë, Õýíòèé, Õàíãàéí íóðóóíû îéí á¿ñèéí äýýä õýñãýýð ýëáýã óðãàíà.

¯ðæèë, õºãæèë. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë âåãåòàòèâ, áýëýã áóñ, áýëãèéí ¿ðæèëòýé. Áýëãèéí ¿ðæèë áîðãîöîé ¿¿ñãýí ÿâàãääàã. ¯¿íèéã íàðñíû ¿ðæèë äýýð äýëãýð¿¿ëýí àâ÷ ¿çüå (çóðàã).

Õàâàð íàðñíû çàëóó ìº÷èð äýýð îëîí äàâõàð õàéðñíààñ òîãòñîí æèæèãõýí áîðãîöîéíóóä ¿¿ñ÷ õºãæäºã áºãººä òýäãýýðèéí çàðèì íü øàðàâòàð íîãîîí, çàðèì íü àðàé óëààâòàð ºíãºòýé áàéäàã.

Íîãîîâòîð áîðãîöîéä òîîñ, õàðèí óëààâòàð áîðãîöîéä ¿ðò íàõèà õºãæäºã. Òîîñ íü òóñãàé óóòàíä, ¿ðò íàõèà íü õàéðñàí äýýð õºãæäºã. Áîëîâñîð÷ ã¿éöñýí òîîñ óóòíààñàà ãàð÷ ¿ðò íàõèàí äýýð î÷èí ¿ð òîãòñîíîîð íàðñíû ¿ðèéí õºãæèë ýõýëäýã. Í¿öãýí ¿ðòíèé ¿ð 1.5 - 2 æèë îð÷ìûí õóãàöààíä áîëîâñîðäîã. Í¿öãýí ¿ðò óðãàìëûí áîðãîöîé áîëîí ¿ðèéí á¿òýö õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã.

Í¿öãýí ¿ðò óðãàìàë õ¿íèé àìüäðàëä áîëîí áàéãàëüä èõýýõýí à÷ õîëáîãäîëòîé. Òýä îéã çîíõèëîí á¿ðä¿¿ëýã÷èä áîëäîã. Øèëì¿¿ñò ìîääûã áàðèëãà áàðèõ, ãýð àæ àõóéí õýðýãëýë õèéõ, ò¿ëýý ò¿ëøèíä ºðãºí àøèãëàõààñ ãàäíà ÿëàíãóÿà íàðñíû øèëì¿¿ñýíä ñàéí ÷àíàðûí ýôèðèéí òîñ àãóóëàãääàã òóë ÿíç á¿ðèéí õàëäâàðò ºâ÷èí ¿¿ñãýäýã áè÷èë áèåòí¿¿äèéã óñòãàõ þìóó çàéëóóëàã÷èéí ó¿ðýã ã¿éöýòãýíý.

 

 

 

 

Семинар 5                 Холтсон цэцэгтний дэд анги, баширтаны дэд анги

 

Холтсон цэцэгтний дэд анги   /Ranunculiidae/

Энэ дэд ангид олон овог ордог бөгөөд тэдгээр нь ихэнхдээ олон үр боловсруулах орон ,дохиуртой ,олон наст өвслөг ургамал голлодог. Харин дамжуулах систем нь магнолидыг бодвол  харьцангуй нарийсан хөгжсөн байдаг. Холтсон цэцэгтний дэд ангиас бид шар мод /Berberidaceae/  холтсон цэцэгтний / Ranunculiidae/  овгийг үзнэ.

Холтсон цэцэгтэний овог /Ranunculaceae/

Энэ овогт багтах 2000-аад зүйлийн ургамал нь сэрүүн цаг агаар бүхий нутгаар өргөн тархдаг. Монгол орны нутаг дэвсгэр 119 зүйлийн ургамал ургадаг. Холтсон цэцэгтний овогт багтдаг төлөөлөгчийн ихэнх нь олон наст өвслөг урагмал ба сөөгөнцөр болон цөөн настууд цөөнгүй ургана. Үнэдэслэг иштэй ,голлосон болон сахлаг үнэдэстэй байна. Холтсон цэцэгтэний овгийн ургамалууд 4-20ш,саланги тод өнгийн дэлбийн хэлтэстэй,зөв хааяа буруу бүтэц бүхий цэцэгтэй. Дан давхар цэцгүүд олон тооны саланги дохиур ,үр боловсруулах оронтой. Цэцгийн үр боловсруулах орон, дохиур дэлбийн хэлтэс ихэвчлэн мушгирсан байралтай байхаас гадна заримдаа хүрээ үүсгэн байрладаг. 

Баширтаныдэд анги /Caryohyllidae/

Энэ дэд ангид 3 багт хамаарагдах олон овгийн олон төрөл ,зүйлүүд багтдаг. Тэдгээр нь ихэнхдээ олон наст өвслөг ургамал юмуу заримдаг сөөг, заримдаг сөөгөнцөр амьдралын хэлбэртэй ургамалууд ордог. Цэцгийн шадар эрхтэн нь дан юмуу давхар байдаг бөгөөд голдуу өнгө үзэмж төдийлөн  сайн биш ургамалууд ордог учир гол төлөв салхиар тоосоо хүртээдэг. Гэхдээ гоё сайхан цэцэгтэй ,шавжаар тоосоо хүртээдэг ургамал цөөнгүй байна. Энэ багийн ургамалд үрт нахиа  болон үрийн хөврөл нь нугаларсан байдаг онцлогтой . Үрэндээ эндосперм үгүй ,харин сайн хөгжсөн периспермтэй байна. Үрийн хөврөл перисперм дотроо байдаг учир тийнхүү заримдаа төвдөө үртэй гэж нэрлэдэг. Үр жимс нь самранцар юмуу хонхорцог хэлбэртэй байдаг. Энэ багаас хамгийн олон зүйлтэй ба өргөн тархалттай нь баширтан , луультаны овог юм.

Баширтны баг

Энэ багт голдуу нэг үрт навчнаас тогтсон апокарпны үрэвчтэй ургамалууд ордог.

Баширтаны овог

Энэ овгийн ургамалуд олон ба нэг наст болон сөөгөн амьдралын хэлбэртэй байдаг. Ацлан салаалсан иштэй, навч нь гол төлөв эсрэг суусан юмуу хааяа цувраа байрлалтай . Юлдэрхүү, шугамархуу өндгөн хэлбэртэй, суумал, дагаваргүй, бүтэн захтай энгийн навчтай . Хос бэлэгт зөв бүтэц бүхий тод өнгийн цэцэгтэй. Цэцгүүд хос хосоор ацалсан маягтай байх буюу эсвэл ганцаар ишийн оройд оршино. Цомирлогийн навчинцарууд нийлж ургассан ,эсвэл 5юмуу 4саланги байна. Хоёр үрээгээр байрласан 10 дохиуртай юмуу нэг хүрээгээр байрласан 5дохиуртай байдаг. Тус бүрдээ салбарласан амсар бүхий хэд хэдэн  багантай нэг үр боловсрох оронт

 

 

 

 

Семинар 6                 Луулийн овог, эвэр модны баг, хусны баг

 

 

Луулийн овог /Chenopodiaceae/

Энэ овогт нэг, олон наст өвслөг ургамал зонхилох боловч сөөг тэрч байтугай цөөн модлог ургамал багтана. Тус овгийн ургамал дагавар навчгүй цуварсан юмуу эсрэг сууусан энгийн навч байх бөгөөд заримдаа тэд нь ишний үетэй наалдан ургаснаас навчгүй мэт үзэгдэнэ. Богинохон үслэгтэй эсвэл нүцгэн, шүүлэг иштэй . Ногоон өнгийн үзэмж муутай жижигхэн цэцэгтэй бөгөөд тэдгээр нь бөөгнөрөн толгой баг цэцгийг үүсгэнэ. Саланги юмуу хос бэлэгт зөв бүтэц бүхий цэцэгтэй. Дан шадар эрхтэнтэй , заримдаа ямар нэгэн тод өнгөгүй  ногоовтор ,эсвэл огт шадар эрхтэн байхгүй . Шадар эрхтэний навчинцарын тоотой тэнцүүхэн 5 дохиуртай ,2-5 үр навчтай ,нэг үрт нахиа бүхий нэгэн үүрт дээр байршилтай үрэвчтэй. Хэрэв шадар эрхтэн байвал зөвхөн 5 саланги цоморлогийн навчинцараас тогтоно. Хатуу шадар жимсэвч бүхий самранцар юмуу үрэнцэр жимстэй. Нугарсан эсвэл мушгирсан хөврөл бүхий периспермитэй үртэй. Луулийн овгийн ургамалууд цэцгийнхээ бүтцээр салхиар хүртээгч ургамал байвал бүрэн зохих боловч тэдгээрийн зарим нь шавжаар тоос хүртэнэ. Энэ овогт 100 гаруй төрлийн олон зүйл хамаарагдах бөгөөд монгол оронд 90 орчин зүйл тархан.

Эвэр модны багт Fagales/

Эвэр модны овог /Fagaceae/  гэсэн нэг овог байдаг.

Эвэр модны овог /Fagaceae/

Эрт хагдран ойчдог дагавар навчтай бөгөөд цувраа байрласан энгийн навчтай модлог, сөөг ургамал нэн овогт хамаарагдана. Муу хөгжсөн буюу огт шадар эрхтэнгүй ,саланги бэлэгт, өнгө үзэмж муутай цэцгүүдтэй . Цэцгүүд нь гол төлөв ээмэгн хэлбэрийн баг цэцг үүсгэн байрладаг. Эр цэцгэнд гол төлөв 2-4 хааяа түүнээс олон дохиуртой байна. Эм цэцгэнд 2 юмуу түүнээс олон үрт навчнаас тогтсон үр боловсруулах оронтой бөгөөд хэрэв шадар эрхтэн байвал доор байрлалтай үрэвчтэй байдаг. Үрэвчинд 1-6 үүр байх бөгөөд үүр тус бүрд 1-2 үрт нахиатай Нэг үрт  хагардаггүй хуурай жимстэй

 

 

Семинар 7                             Далийн баг, хаварслын баг, нилийн баг

 

Далийн овог(Ericaceae) Хос бэлэгт, зөв бүтэц бүхий цэцэгтэй, сөөг юмуу заримдашг сөөгөн ургамал юм.4-5 хэлтсээс тогтсон нийлэнгэ дэлбээтэй .Гэхдээ зарим нь дэлбийн хэлтэс ёроолоороо нийлж ургасан байдаг.Дохиур дэлбийн хэлтэстэй адаилхан тоотой,эсвэл хоёр дахин олон байна.Дохиурууд нь дэлбээтэйгээ огт нийлж ургадаггүй юмуу эсвэл хэлтсийн зөвхөн ёроолд наалдан ургана.Дээр эсвэл доор байрлалтай 4-5 үрэвчтэй.Зарим ургамлын дохиурт хос эвэр байх ба түүний тусламжаар тоос хүртээгч шавжийн биенд өөрийн тоосыг гөвнө.  Хонхорцог эсвэл жимсгэнэн жимстэй. Тус овогт нийт 80 төрлийн 1500 зүйлийн ургамал байдаг ба Монгол оронд одоогоор 3 төрлийн 10 зүйл ургана.

Сургарын төрөл(ledum)Мөнх ногоон навчтай ургамал. Монгол оронд 1 зүйл ургана.

Намгийн сургар нь 20-80 см өндөр ургадаг салаалж  мөчирлөсөн сөөг ургамал. Захаараа дотогш эргэсэн уртавтар шугаман хэлбэрийн навчтай бөгөөд түүний дээд тал хар ногоон өнгөтэй, арьсархаг, доод талдаа төмрийн зэвийн адил өнгөтэй эсгийрхэг ноосорхог үслэгтэй байдаг. Нэг навч хоёр жилийн турш амьдарна. Сургар Монгол орны Хангай  Хэнтий Хөвсгөл хавийн шилмүүст ба холимог ой бүхий уулсын нилээд  дээд хэсгээр анис (vaccinium vitis-edaea) бүхий газраар намхан ширэнгэлж ургана. Сургар химийн найрлагандаа эфирийн тостой учир өвөрмөц үнэртэй. Эфирийн тос нь зөвхөн 1-2 настай иш, навч, жимсэнд байх бөгөөд хөгширхийн хамт тэр нь  үгүй болно. Сургарыг мал идэхгүй боловч намар орой хавар эрт  бог мал болон адуу бага зэрэг иддэг.

Тэрэлжийн төрөл(Rtododendron)Ихэнх ь мөнх ногоон буюу эсвэл өвөл навчаа гөвдөг сөөг ургамал. Бүтэн навчтай. Таван дэлбийн хэлтэснээс тогтсон юүлүүр хэлбэрийн том дэлбээтэй байна. Харилцан адилгүй дохиурын шилбэтэй.  5 юмуу 10н дохиуртай. Тод ягаан өнгийн гоё цэцэгтэй учир түүнийг хот суурин газрын ногоон байгууламжинд гоёл чимэглэлийн зориулалтаар ашигладаг.

Дэлхий дээр нийтдээ 400 орчим зүйлийн тэрэлж байдаг бөгөөд түүнээс Монгол оронд 5 зүйл ургана. Тэрэлжийн навчинд хорт бодистой учир малд хортойгоос гадна нилээд хэмжээний 12-14 хувь идүүлэх бодистой байдаг. Мал түүний иш навчийг идвэл хордоно.

Алтлаг тэрэлж(Rtododendron aureum)нь 1 метр хүртэл өндөр ургадаг мөнх ногоон сөөг  ургамал юм. Арьсархаг навчтай заримдаа 8 см  хүрнэ. Цайвар шар өнгийн цэцэгтэй. Монгол орны Хөвсгөл, Хэнтийн уулсын нилээд өндөрлөг задгай буюу бага зэрэг сүүдэрлэгдсэн газраар чийгтэй хөрсөнд ургана.  Энэ ургалын навчинд идүүлэх бодис нилээд хуурай бодисын 19-23 хувийн хэмжээгээр байдаг. Хорт бодис огт байхгүй эсвэл багаар байдаг учир малд хоргүй. Энэ ургамлаас эмнэлэгт үе мөчний өвчин, шээс туулгах, зүрх зэрэгт хэрэглэх эмийн зүйлийг гарган авна.

Дагуур тэрэлж(Rtododendron dahuricum)нь 0.4-3м хүртэл өндөр ургадаг сөөг ургамал. Түүний навч хоёр жилийн турш амьдрах ба өвөл хүрэн улаан өнгөтэй болж хумигдаад хавар болохын хамт дахин дэлгэгдэж ногоон болно. Энэ ургамал Монгол орноо Хэнтийн уулархаг хэсгийн шинэсэн юмуу хуш шинэсэн ой, түүний зах, хус модтой хэсгээр ургана.  Мал түүнийг идэхгүй, харин хүмүүс төрөл бүрийн өвчнийг анагаахын тулд эмийн ургамал болгон ашигладаг.

Алирсын төрөл(Vaccinium) навчаа гөвдөг юмуу эсвэл мөнх ногоон навчтай сөөгөнцөр ургамал юм. Цацаг баг цэцэг болж бөөгнөрсөн юмуу эсвэл ганц нэгээр байрладаг. Цэцгийн цомирлог үүрэвчтэйгээ нийлж ургасан байна. 8-10 саланги дохиуртай, 4-5 үүр бүхий доор байрлалтай үүрэвчтэй. Олон үртэй, хүчтэй амт  бүхий махлаг шүүслэг жимстэй.  Монгол оронд Хангайн бүсэд 3 зүйл ургана.

 

 

 

 

 

 

 

Семинар 8               Бургас, сухай, хулуу, цангицаг, жамба, халгайн баг

 

Бургасны баг: (salicales)     

Модлог ,сөөг, сөөгөнцөр зонхилсон , бүгд навчаа гөвдөг, саланга бэлэгт , нүцгэн цэцэгтэй шадар эрхтэнгүй , салхиар тоос хүртэнэ. Уг багт бургасны salicaceae гэх ганц оьог хамаарагдана.

Бургасны о

Ангилал : Семинар | Нийтэлсэн : Dochka | Уншсан (2128) | Өмнөх бичлэг | Дараагийн бичлэг

Сэтгэгдэл

  1. enika :
    2014-03-04 20:32

    zurag bhgui yu

  2. Arii :
    2013-05-04 20:09

    Heregt medeelel bna **

Сэтгэгдэлийн тоо : 2

Сэтгэгдэл бичих

Таны нэр :
Таны э-мэйл хаяг : Ил харагдахгүй.
Сэтгэгдэл